شعر دینی؛ به مثابه ی اراده ی معطوف به عاطفه

برنامه ساز رادیویی از من پرسید که چرا اغلب شعرهایی که مرتبط با حضرت صدیقه ی طاهره سلام الله علیها است رویکردی عاطفی دارد. پاسخ من در قید معروفِ رادیویی – تلویزیونی، یعنی ضیق وقت!، اشاره ای است به «آگاهی خبری» انسان متدین از یک شخصیتِ مقدس. این آگاهی که مبتنی است بر روایات تاریخی، به ناچار سویه ای عاطفی می یابد. طبیعی است که «آگاهی تحلیلی» انسان دین دار به کنش فلسفی او نزدیکتر است تا رفتار هنری اش.
«ضیق وقت» به برنامه ساز رادیویی اجازه نمی دهد که از «شعر فاطمی» فراتر رود و به گفتمان شعر دینی وارد شود و بپرسد که آیا «آگاهی تحلیلی» را راهی به سرچشمه ی خلاقیت هنری نیست و پاسخ من را بشنود که تحقیقاً اثر هنری می تواند (و بعضی می گویند که بهتر است) «آگاهی تحلیلی» را نقطه ی عزیمت شکل گیری خود بگیرد. در چنین حالتی اثر هنری نقشی راهبردی در جامعه ی انسانی بازی خواهد کرد. آثار هنری ای که اندیشمندان تاثیرگذار را در طول تاریخ بشری به خود مشغول داشته اند به سنگ نشانه های تطور تاریخی انسان تبدیل شده اند. رد آثار هنری ای چون ایلیاد و ادیسه، اپراهای واگنر و شعر هولدرلین در تبیین اندیشه ی فلسفی غرب به غنای این ادعا یاری چشمگیری می رساند. اما از آن جا که مخاطب اثر هنری یکی از سه ضلع مثلث هنر است که دو ضلع دیگر را هنرمند و اثر هنری می سازند؛ رویکرد مخاطب گرا، رویکردی مهم در پیدایی آثار هنری محسوب می شود. این رویکرد که آرزوی هنرمند را در ارائه و توزیع هرچه گسترده تر در اجتماع انسان ها و به تبع آن دریافت بازخوردهای هرچه بیشتر محصول ذوق خویش در خود پنهان دارد، او را به بهره گیری از «آگاهی خبری» جامعه ی انسانی که متوجه به زبان مشترک عواطف انسانی است هدایت می کند. کنش فلسفی نیاز به توضیح، تفسیر و ترجمه دارد اما بیان عاطفی، بی واسطه ترین ابزار تفاهم بشری است. به نظر می رسد که شعر دینی چون ماهیتاً مبتنی بر باورهای آدمی است باید از «آگاهی تحلیلی» او به وجود آید اما در عمل آن چه را که با نام شعر دینی می شناسیم شعری است به شدت عاطفی. علت این امر را باید در هماهنگ شدن فضاهای دین و هنر دانست.
 دین را «تجربه ی امر قدسی انسان» تعریف کرده اند و با عباراتی متقارن، هنر نیز «تجربه ی امر زیبا» خواهد بود. دین، محرک رفتار اخلاقی انسان؛ و هنر، برانگیزاننده ی رفتار عاطفی او است. در تعبیر «هنر دینی»، هنرمند، همزمان تجربه ی امور زیبا و قدسی را در اثر هنری تعبیه و به مخاطب منتقل می کند. چنین است که ادعای «اراده ی معطوف به عاطفه» در تولید اثر هنری (در این جا، شعر) دینی، ادعای ناموجهی نخواهد بود. 
برنامه ساز رادیویی روی شعر فاطمی متمرکز می ماند و حوصله ی «ضیق وقت» را اشباع شده می خواند و پای شعر دینی را از بحث کوتاه می کند و می پرسد که تا کنون از «آگاهی تحلیلی» در شعر فاطمی چه بهره ای گرفته شده؟ می گویم که همان بهره ای که شعر دینی گرفته است. (یعنی شعر فاطمی در نسبت جزء به کل با شعر دینی، از آن چه بر شعر دینی رفته است و می رود گریزی ندارد.) قانع نمی شود. توضیح می دهم که شعر فاطمی، همگون شعر علوی و رضوی، از تعابیر برساخته این سال ها در فضای دینی جامعه ی ایران است که گونه ای از شعر دینی را شامل می شود که با توجه به شخصیت قدیسان شکل می گیرد. این گونه از شعر دینی در ادبیات جهان، مسبوق به سابقه ای تاریخی است. از اشعاری که با موضوعیت خدایان اسطوره ای دنیای باستان (از تمدن های خاموش گرفته تا یونان و روم) سروده شده بگذریم از ادبیات فربه مسیحی (قرون وسطی و بعد) و ادبیات اسلامی نمی توان گذشت. این شعر از روایاتی که به سیره ی عملی قدیسان می پردازد پیکربندی می شود. ناگفته پیداست که اگرچه «روایت»، ذاتی «خبری» دارد ولی منتج به پیامدی «تحلیلی» نیز خواهد شد. پس می توان امیدوارانه اظهار داشت که اراده ی معطوف به عاطفه ی شاعرانی که شعر فاطمی نوشته اند منجر به «آگاهی تحلیلی» مخاطبان خویش شود. در حقیقت، شعر فاطمی که از «آگاهی خبری» بهره می گیرد به «آگاهی تحلیلی» بهره می رساند.
برنامه ساز رادیویی ضبط را خاموش می کند و در پرسشی خارج از برنامه می خواهد نظرم را در باره ی شعریت این گونه از شعرها بگویم. می گویم: کتابی را آقای داریوش آشوری ترجمه کرده است که از شاعرانگی تجربه ی دینی سخن می گوید. از شاعرانگی به شعر رسیدن، راهی کوتاه و هموار است که پیمودنش با پای ایمان به اقلیم شعر دینی می رسد. حافظه ی ادبی ما سرشار از لذت هایی است که از شعر دینی چشیده ایم.

پ.ن.

این مقاله در روزنامه ی همشهری امروز (ششم خرداد ماه) منتشر شده است.

/ 10 نظر / 8 بازدید
سينا علي محمدي

سلام همين الان روزنامه همشهري ـ روزنامه رقيب ـ و ـ روزنامه دوست ( زهير ) ـ روبرويم است. حتما مي خوانم با شعري روزنامه اي راديويي رسانه اي تقديم به حضرت بقيه الله به روزم

رضاپارسی پور

سلام احمد آقای عزیز و گل...ممنونتم.[گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل]

الاها

سلام دوست خوب و عزیزم دوست دارم تو هم با كسي كه ديد من را نسبت به خدا و زندگي تغيير داد آشنا كنم. بیاییم طور دیگری به زندگی نگاه کنیم. به لينك‌ها و کلیپ ها توجه كنيد مخصوصا موارد زير: www.besmellahe.blogfa.com www.kalame-iliya.blogfa.com www.iliyaye-rastin.blogfa.com www.kelid-rahaee.blogfa.com www.khodabaman.blogspot.com www.iliya-migooyad.blogfa.com http://www.ayahra.org/ www.kanoon-montazhehooya.blogfa.com www.bayaniye-A-koodak.blogfa.com www.one-million-promises.blogspot.com/ ( حضور روح خدا را، آن يگانه معلم الهي را، در وجود خود دريابيد. حقيقت در شما جاري خواهد شد. معلمين حق، تجسمي ازآن اصل الهي‌اند، اصل را دريابيد. استاد ايليا«ميم»)

سودابه امینی

تلخ شد ذهن جهان از جرعه های شعر من شور یک دریای مد هش در سبویم مانده است درود وسلام بر استاد نادمی

میرجعفری

سلام خوانده بودم در همشهری . دست مریزاد از نوشته های مطرح شماست . ( منظور از مطرح ، طرح دار بودن هم است !)

(م.ا.ب)‌ طلبه ای که ...

عوام فریبی یعنی بزرگترین دروغ انتخاباتی را توی تلویزیون گفتن!!! (یعنی بگوییم پالایشگاه گاز پارسیان را ما شروع کردیم و تمام کردیم ولی توی سایت رسمی ریاست جمهوری نوشته باشد این کارها در دولت قبل انجام شده!!) [تعجب] عوام فریبی یعنی دست مردم را بوسیدن و خیانت کردن و دست بردن توی بیت المال مردم!! (تخلفات گزارش شده توسط دیوان محاسبات) [تعجب] عوام فریبی یعنی مشکلات دو دسته اند یا تقصیر بحران های جهانی و دولت های قبلی است!! و یا اصلا مشکل نیست و به آن افتخار می کنیم!!! (گوجه هم که سرمان پرت کنند به خودمان افتخار می کنیم!) [تعجب] عوام فریبی یعنی تابستان ها برق نداشتن و زمستان ها گاز نداشتن تقصیر خداست!! [تعجب] عوام فریبی یعنی کشور ما را امام زمان اداره میکند پس اگر مشکلی هست امتحان الهی است !! (یکی سرش را می کوبید به دیوار وقتی دردش میگرفت، میگفت خدا می خواهد مرا امتحان کند!!) [تعجب] عوام فریبی یعنی مثل شعبان بی مخ عمل کردن!! [تعجب] ادامه اش وبلاگم ... [تعجب]

حبيب محمدزاده

...شعر فاطمی، همگون شعر علوی و رضوی، از تعابیر برساخته این سال ها در فضای دینی جامعه ی ایران است که گونه ای از شعر دینی را شامل می شود که با توجه به شخصیت قدیسان شکل می گیرد...

یکی طرفدار حق

تخریب و توهین تا کجا؟ با ارسال یکی از اعداد 1 تا 24 به 30001401 از طریق تلفن همراه خود آمار عملکرد احمدی نژاد را دریافت کنید. قضاوت عادلانه با شما! برخی از این آمار: 2- "صادرات غیر نفتی" رشد 2.23 درصدی تا سال 1383: 6847 میلیون دلار سال 1386: 15312 میلیون دلار 3- "بودجه ی ورزش همگانی" رشد 12 ونیم برابری 8سال دولت قبل 16 میلیارد تومان 3و نیم سال دولت نهم 100 میلیارد تومان 4- "نرخ بیکاری" بهار1384: 11 و نه درصد بهار1387: 9و شش درصد تک رقمی شدن نرخ بیکاری 5- "مراکز تحقیقاتی" رشد 2 و نیم برابری 1384: 195 مرکز 1387: 494 مرکز 7- "مدال های ورزشی" رشد67 درصدی دولت هشتم: 934مدال دولت نهم: 1561مدال 8- "صادرات محصولات کشاورزی" رشد 34 درصدی 1384: 1670 میلیون دلار 1387: 2230 میلیون دلار 14- "تولید سیمان" 1384: سالانه 34 میلیون تن 1387: سالانه 64 میلیون تن 24- "تولید مس" 8سال دولت خاتمی: 3750 هزارتن 3سال دولت احمدی نژاد: 15000هزارتن در صورت تمایل با ارسال اعداد دیگر به 30001401 از بقیه آمار هم ب

زاد

سلام سید عزیز "برنامه ساز" آدم را به فکر فرو می برد.[متفکر] 1. شعر دینی پهنه ای گسترده دارد شعریت یا عدم شعریت با اتکا به بعضی تعاریف و با استفاده از مصداق ها سنجش پذیر است 2. پاهایم چشم های زمین بود که کش آمده بود...

دیزگاه

برایم قابل تامل بود استاد[گل]